{"id":1850,"date":"2022-12-11T16:44:00","date_gmt":"2022-12-11T15:44:00","guid":{"rendered":"http:\/\/planetagrabia.pl\/?p=1850"},"modified":"2022-12-12T17:13:39","modified_gmt":"2022-12-12T16:13:39","slug":"gospodarcza-i-spoleczna-dzialalnosc-rodziny-horakow-do-1945-r","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/planetagrabia.pl\/index.php\/2022\/12\/11\/gospodarcza-i-spoleczna-dzialalnosc-rodziny-horakow-do-1945-r\/","title":{"rendered":"GOSPODARCZA I SPO\u0141ECZNA DZIA\u0141ALNO\u015a\u0106 RODZINY HORAK\u00d3W DO 1945 R."},"content":{"rendered":"

Zapraszamy do lektury znakomitego artyku\u0142u \u0142\u00f3dzkiej Autorki o lodzermenszu czesko-niemieckiego pochodzenia Adolfie Horaku i jego antenatach. A. Horak jako przedsi\u0119biorca i rezydent by\u0142 znany r\u00f3wnie\u017c na Pograbiu.<\/p>\n

Aneta Stawiszy\u0144ska<\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

GOSPODARCZA I SPO\u0141ECZNA DZIA\u0141ALNO\u015a\u0106 RODZINY HORAK\u00d3W DO 1945 R.<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Rozw\u00f3j przemys\u0142owy \u0141odzi i okolic zwi\u0105zany by\u0142 z kilkudziesi\u0119cioma rodzinami, g\u0142\u00f3wnie pochodzenia \u017cydowskiego lub niemieckiego. W\u015br\u00f3d klan\u00f3w szczeg\u00f3lnie zas\u0142u\u017conych dla budowy w\u0142\u00f3kienniczego charakteru miasta wymieni\u0107 nale\u017cy tak\u017ce przyby\u0142\u0105 z Czech rodzin\u0119 Horak\u00f3w. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 klanu mia\u0142a przede wszystkim wp\u0142yw na rozw\u00f3j pod\u0142\u00f3dzkiej Rudy Pabianickiej, a tak\u017ce panuj\u0105cych tam stosunk\u00f3w wyznaniowych. Interesuj\u0105ce s\u0105 tez powi\u0105zania rodziny z innymi wp\u0142ywowymi rodami \u00f3wczesnej \u0141odzi.<\/p>\n

Pocz\u0105tki gospodarczej aktywno\u015bci rodziny Horak\u00f3w w Polsce zwi\u0105zane s\u0105\u00a0 z osob\u0105 J\u00f3zefa Karola Horaka urodzonego w roku 1839 w Zdu\u0144skiej Woli1<\/sup>.\u00a0 W\u00a0 rodzinnym\u00a0\u00a0 mie\u015bcie \u00a0 pracowa\u0142\u00a0 w\u00a0 jednym\u00a0 z\u00a0 zak\u0142ad\u00f3w\u00a0\u00a0 w\u0142\u00f3kienniczych.\u00a0\u00a0 Z pierwszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa z Juli\u0105 Fibich doczeka\u0142 si\u0119 dw\u00f3ch c\u00f3rek \u2013 Marii Julianny (ur. 1860) i Marty (ur. 1867)2<\/sup>.<\/p>\n

Po upadku powstania styczniowego Horakowie przenie\u015bli si\u0119 do \u0141odzi, gdzie uda\u0142o si\u0119 im otworzy\u0107 niewielk\u0105 fabryk\u01193<\/sup>. Po przedwczesnej \u015bmierci pierwszej zony, J\u00f3zef ponownie wst\u0105pi\u0142 w zwi\u0105zek ma\u0142\u017ce\u0144ski. Z drugiego ma\u0142\u017ce\u0144stwa, zawartego z Paulin\u0105 Otyli\u0105 z Forwerk\u00f3w (ur. 1847 w Aleksandrowie \u0141\u00f3dzkim) przysz\u0142o na \u015bwiat czworo dzieci: Gustaw (ur. 1883), Ida (1884)4<\/sup>, Lidia.<\/p>\n

Przyje\u017cd\u017caj\u0105c do \u0141odzi J\u00f3zef Horak zakupi\u0142 dzia\u0142k\u0119 na terenie Ba\u0142ut Nowych przy ul. Borysza 9 (Piekarskiej) za cen\u0119 100 rubli9<\/sup>. Produkcja firmy pocz\u0105tkowo obejmowa\u0142a g\u0142\u00f3wnie tkaniny fartuchowe. G\u0142\u00f3wny sk\u0142ad mie\u015bci\u0142 si\u0119 w \u0141odzi przy ul. Piotrkowskiej 14910<\/sup>. Do wybuchu I wojny \u015bwiatowej przedsi\u0119biorstwo J\u00f3zefa Horaka korzysta\u0142o tez z us\u0142ug tkalni z Zelowa11<\/sup>, gdzie po wojnie przedsi\u0119biorca otworzy\u0142 w\u0142asn\u0105 Fabryk\u0119 Fartuch\u00f3w12<\/sup>.<\/p>\n

W roku 1902, na dwa lata przed \u015bmierci\u0105, J\u00f3zef przekaza\u0142 zarz\u0105d nad fabryk\u0105 najstarszemu synowi \u2013 Adolfowi, jednocze\u015bnie uczyni\u0142 go g\u0142\u00f3wnym spadkobierc\u0105, zapisuj\u0105c mu fabryk\u0119 wraz\u00a0 z\u00a0 filiami\u00a0 i\u00a0 wyposa\u017ceniem\u00a0 oraz\u00a0 5000 rubli13<\/sup>. Ostatnia wola ojca zobowi\u0105zywa\u0142a tez syna do opieki finansowej nad matk\u0105, poprzez wyp\u0142acanie jej do ko\u0144ca \u017cycia co miesi\u0105c 500 rubli. G\u0142\u00f3wny sukcesor mia\u0142 by\u0107 r\u00f3wnie\u017c odpowiedzialny za podzia\u0142 12 000 rubli mi\u0119dzy rodze\u0144stwo i matk\u0119 w ci\u0105gu roku od \u015bmierci ojca. Na mocy testamentu Horak zapisa\u0142 Marii Langisch, c\u00f3rce z pierwszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa 2000 rubli. Jej siostra, Martha Voigt otrzyma\u0142a 720 rb14<\/sup>.<\/p>\n

W pierwszych latach wieku XX fabryka Horak\u00f3w znacznie si\u0119 rozwin\u0119\u0142a,\u00a0\u00a0\u00a0 o czym \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce wzrost liczby pracownik\u00f3w z 20 w roku 1908 do 96\u00a0\u00a0 w roku 1913. Otwarto tak\u017ce kolejny sk\u0142ad firmowy z siedzib\u0105 w Warszawie, przy ul. Senatorskiej 3015<\/sup>. Roczne dochody przedsi\u0119biorstwa wynosi\u0142y ok. 80\u2013100 tysi\u0119cy rubli, co sytuowa\u0142o Horak\u00f3w w\u015br\u00f3d \u015bredniej cz\u0119\u015bci \u0142\u00f3dzkich przedsi\u0119biorc\u00f3w16<\/sup>. Rodzina zamieszkiwa\u0142a w tym czasie w kamienicy przy ul. Sienkiewicza 3717<\/sup>. Przez pierwsze lata Adolf zarz\u0105dza\u0142 firm\u0105 wraz z m\u0142odszym bratem Gustawem. Z czasem jednak ich zawodowe drogi rozesz\u0142y si\u0119. Oko\u0142o roku 1912 Gustaw wszed\u0142 w sp\u00f3\u0142k\u0119 z przedsi\u0119biorc\u0105 Herbertem Wenske, b\u0119d\u0105cym bratem jego zony Berty Otylii18<\/sup>. W zarz\u0105dzie sp\u00f3\u0142ki znale\u017ali si\u0119 tez August Wenske, te\u015b\u0107 Gustawa, oraz Teodor, Melinda i Hugon Leopold Wenske19<\/sup>.<\/p>\n

\u201eManufaktura G. Horak i H.\u00a0 Wenske\u201d\u00a0 dzier\u017cawi\u0142a\u00a0 budynki\u00a0 fabryczne\u00a0 przy\u00a0 ul. D\u0142ugiej (Gda\u0144skiej) 13020<\/sup>. Siedziba przedsi\u0119biorstwa mie\u015bci\u0142a si\u0119 przy ul. Piotrkowskiej 71. Firma posiada\u0142a tez\u00a0 fili\u0119\u00a0 w\u00a0 Zgierzu,\u00a0 mieszcz\u0105c\u0105\u00a0 si\u0119\u00a0 przy ul. D\u0105browskiego 3521<\/sup>. Fabryka zatrudnia\u0142a w 1930 r. 150 robotnik\u00f3w22<\/sup>. W roku 1925 Gustaw Horak postanowi\u0142 przenie\u015b\u0107 firm\u0119 do Iczan w Jugos\u0142awii23<\/sup>. Wi\u0105za\u0142o si\u0119 to zapewne z zaprzestaniem wsp\u00f3\u0142pracy z Herbertem Wenske. W tym czasie przedsi\u0119biorca sprzeda\u0142 fabryk\u0119 przy ul. Buresza (Piekarskiej). Zaprzestano tez najmu obiekt\u00f3w przy ul. D\u0142ugiej (Gda\u0144skiej). Tuz przed wyjazdem Gustaw podj\u0105\u0142 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z pabianickim przedsi\u0119biorc\u0105, Paw\u0142em Markgrafem24<\/sup>. Gustaw Horak znany by\u0142 ze swojego zami\u0142owania do muzyki.\u00a0\u00a0 W m\u0142odo\u015bci studiowa\u0142 w Lipsku dyrygentur\u0119 oraz gr\u0119 na wiolonczeli. Przez kilka miesi\u0119cy gra\u0142 tez w orkiestrze carskiej w Sankt Petersburgu. Po powrocie do \u0141odzi przez kilka lat by\u0142 dyrygentem w ch\u00f3rze m\u0119skim \u201eZionsaenger\u201d, dzia\u0142aj\u0105cym przy Gminie Baptyst\u00f3w przy ul. Nawrot25<\/sup>.<\/p>\n

Znaczne zmiany w firmie Adolfa Horaka przyni\u00f3s\u0142 rok 1922. Wtedy to fabrykant wszed\u0142 w sp\u00f3\u0142k\u0119 z dwoma przedsi\u0119biorcami pochodzenia \u017cydowskiego, Mozesem Grosem oraz Salomonem Rozenem. Nowo powsta\u0142e przedsi\u0119biorstwo nosi\u0142o nazw\u0119 \u201eFabryka Wyrob\u00f3w We\u0142nianych i Bawe\u0142nianych Horak, Gros i Rozen\u201d. Opr\u00f3cz maszyn i fabryki, Horak wni\u00f3s\u0142 do sp\u00f3\u0142ki 6 mln mkp. Pozostali dwaj wsp\u00f3lnicy wnie\u015bli kapita\u0142 po 3 mln mkp ka\u017cdy.<\/p>\n

Niew\u0105tpliwie Adolf Horak d\u0105\u017cy\u0142 jednak do budowy samodzielnej firmy,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 o czym \u015bwiadczy decyzja o zakupie teren\u00f3w z my\u015bl\u0105 o budowie kolejnych obiekt\u00f3w fabrycznych. Ju\u017c w roku 1921 Horak naby\u0142 dzia\u0142k\u0119 na terenie Rudy Pabianickiej, usytuowan\u0105 przy dzisiejszej ul. Staszica 84\/86 (Pabianickiej)26<\/sup>, od Petera Hazenklevera, w\u0142a\u015bciciela niewielkiej fabryki chemicznej27<\/sup>. Wkr\u00f3tce w\u0142asno\u015bci\u0105 Horaka sta\u0142a si\u0119 s\u0105siednia dzia\u0142ka, nale\u017c\u0105c\u0105 wcze\u015bniej do Kolumny Sanitarnej Wojska Polskiego28<\/sup>. Budowa nowej fabryki ruszy\u0142a jednak dopiero\u00a0\u00a0 w roku 192629<\/sup>. W czasie budowy nowych obiekt\u00f3w w\u0142a\u015bciciel dzier\u017cawi\u0142 tkalni\u0119 nale\u017c\u0105c\u0105 do W\u0142odzimierza Stolarowa przy ul. Rzgowskiej30<\/sup>. Na pocz\u0105tku lat 20. Adolf Horak anga\u017cowa\u0142 si\u0119 tez w innego rodzaju przedsi\u0119wzi\u0119cia. Od roku 1921 by\u0142 wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicielem Towarzystwa Wydawniczego \u201eKompas\u201d, zajmuj\u0105cego si\u0119 wydawaniem ksi\u0105\u017cek i pism zwi\u0105zanych z baptyzmem31<\/sup>. Wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicielami byli zi\u0119\u0107 przedsi\u0119biorcy, Adolf Speidel, oraz kaznodzieja Juliusz Lohrer32<\/sup>. Sp\u00f3\u0142ka zosta\u0142a rozwi\u0105zana w roku 192433<\/sup>.<\/p>\n

Budowa nowego obiektu trwa\u0142a do roku 1928. W tym samym czasie na s\u0105siedniej dzia\u0142ce wzniesiono neobarokow\u0105 will\u0119, w kt\u00f3rej zamieszka\u0142 fabrykant wraz z zon\u0105 Elfried\u0105 (ur. 1879, Rewel, Estonia). Ma\u0142\u017ce\u0144stwo mia\u0142o pi\u0119cioro dzieci: Adolfa Gustawa (ur. 1906), Ingeborg\u0119 (ur. 1903), Katarzyn\u0119 (rok urodzenia nieznany), Ruth (ur. 1908) oraz Jana Siegfrieda34<\/sup> (ur. 1910)35<\/sup>. Adolf Gustaw wraz z zon\u0105 Katarzyn\u0105 Mohr36<\/sup> mieszkali w domu wybudowanym na ty\u0142ach teren\u00f3w fabrycznych, u zbiegu ul. Starorudzkiej i Joanny. Zachowany do dzi\u015b budynek, wzniesiony zosta\u0142 z drewnianych pali, st\u0105d przez cz\u0142onk\u00f3w rodziny nazywany by\u0142 \u201edie Szopa\u201d. W domu tym przysz\u0142y na \u015bwiat dzieci Adolfa i Katarzyny \u2013 Katarzyna (ur. 1939) oraz jej brat Ralf37<\/sup> (ur. 1942)38<\/sup>. C\u00f3rka Horak\u00f3w, Ingeborga, po\u015blubi\u0142a Elisa Speidla, chirurga, wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bciciela \u0142\u00f3dzkiego szpitala Betlehem39<\/sup>. Kolejna z si\u00f3str, Ruth, zosta\u0142a \u017con\u0105 Adolfa Speidla, b\u0119d\u0105cego bratem\u00a0 wspomnianego\u00a0 wcze\u015bniej\u00a0 Ellisa.\u00a0 Adolf\u00a0 pracowa\u0142\u00a0 w fabryce te\u015bcia. Jako doktor chemii odpowiada\u0142 za technologie produkcyjne40<\/sup>. Ruth i Adolf mieszkali w s\u0105siedztwie rodziny, w domu przy ul. Starorudzkiej 941<\/sup>. Ostania c\u00f3rka Horak\u00f3w, Katarzyna, po\u015blubi\u0142a rosyjskiego emigranta, Jerzego Bogdanowa, kt\u00f3ry zatrudniony by\u0142 w rodzinnej fabryce na stanowisku g\u0142\u00f3wnego ksi\u0119gowego42<\/sup>. Bogdanowowie mieszkali przy ul. Dubois 12\/14. Omawiaj\u0105c kwesti\u0119 ma\u0142\u017ce\u0144stw dzieci Frydy i Adolfa, nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce wszystkie z nich po\u015blubi\u0142y wyznawc\u00f3w baptyzmu.<\/p>\n

Cz\u0142onkowie rodu posiadali szereg nieruchomo\u015bci na terenie Rudy Pabianickiej. W posiadaniu Horak\u00f3w by\u0142y grunty uprawne przy ul. Rudzkiej 139, o powierzchni 8534 m\u00b2, oraz zesp\u00f3\u0142 parkowy zajmuj\u0105cy powierzchni\u0119 ponad\u00a0 12\u00a0 tysi\u0119cy\u00a0 m\u00b2\u00a0 przy\u00a0 ul.\u00a0 Skrajnej\u00a0 41\/49\u00a0 na\u00a0 terenie\u00a0 Lasu\u00a0 \u00a0Rudzkiego43<\/sup>.<\/p>\n

W 1937 r. rodzina zakupi\u0142a od jednego z tamtejszych przedsi\u0119biorc\u00f3w, Hugona Kurschego, place przy ul. Garapich (Dubois) za kwot\u0119 19 000 z\u014244<\/sup>. Og\u00f3\u0142em Horakowie\u00a0 posiadali\u00a0 na\u00a0 terenie\u00a0\u00a0 miasta\u00a0\u00a0 dzia\u0142ki45<\/sup> \u00a0 o\u00a0\u00a0 \u0142\u0105cznej\u00a0\u00a0 powierzchni\u00a0 67 176 m\u00b2. Opr\u00f3cz maj\u0105tku w Rudzie mieli te\u017c dom letniskowy w Molendzie ko\u0142o D\u0142utowa46<\/sup>.<\/p>\n

Budow\u0119 fabryki przy ul. Pabianickiej zako\u0144czono ok. roku 1928. Opr\u00f3cz hal produkcyjnych wzniesiono przy ul. Starorudzkiej 8 budynek mieszkalny dla majstr\u00f3w tkackich zatrudnionych w fabryce47<\/sup>. Cz\u0119\u015b\u0107 zabudowa\u0144 w po\u0142owie lat 20. wynajmowa\u0142o wojsko. Za udost\u0119pnianie terenu o powierzchni 10 000 m\u00b2, fabrykant otrzymywa\u0142 9000 rb rocznie48<\/sup>. Obok fabryki przy ul. Pabianickiej uruchomiono tez sklep firmowy49<\/sup>. Zak\u0142ad mia\u0142 4 oddzia\u0142y produkcyjne \u2013 prz\u0119dzalni\u0119, tkalni\u0119, farbiarni\u0119 oraz dzia\u0142 apretury50<\/sup>.<\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 maszyn, jakie stan\u0119\u0142y w nowo wybudowanym obiekcie, sprowadzono z Wielkiej Brytanii. Pocz\u0105tkowo fabryka wytwarza\u0142a materia\u0142y bawe\u0142niane na fartuchy, koszule czy bielizn\u0119 po\u015bcielow\u0105, tkaniny alpagowe oraz wsypy51<\/sup>. W roku 1928 przedsi\u0119biorstwo przekszta\u0142cono w sp\u00f3\u0142k\u0119 akcyjn\u0105, \u201eZak\u0142ady W\u0142\u00f3kiennicze Adolf Horak\u201d SA (Textilwerke Adolf Horak. Aktiongesellschaft). Maj\u0105tek firmy, wyceniony na 5 mln z\u0142otych, podzielono na 5000 akcji po 100 z\u0142 kazda52<\/sup>. G\u0142\u00f3wnym akcjonariuszem by\u0142 za\u0142o\u017cyciel zak\u0142adu, posiadaj\u0105cy 4950 akcji. On tez zosta\u0142 dyrektorem zarz\u0105dzaj\u0105cym przedsi\u0119biorstwa53<\/sup>. Pozosta\u0142e udzia\u0142y podzielono miedzy cz\u0142onk\u00f3w najbli\u017cszej rodziny. ?ona przedsi\u0119biorcy, Frieda, posiada\u0142a 10 akcji, zi\u0119\u0107 Adolfa, dr Ellie Speidel, otrzyma\u0142 5 akcji, matka, Paulina Otylia, 2, c\u00f3rka, Ingeborga Speidel, 5, druga c\u00f3rka, Katarzyna Bogdanow, 3, jej m\u0105\u017c Jerzy 5, Adolf Gustaw oraz Adolf Speidel otrzymali po 10 akcji kazdy54<\/sup>. W sk\u0142ad komisji rewizyjnej weszli Ellie i Ingeborga Speidel, Katarzyna Bogdanow, Katarzyna Horak i Ruth Speidel55<\/sup>. Liczba akcji posiadanych przez poszczeg\u00f3lnych cz\u0142onk\u00f3w rodziny zmienia\u0142a si\u0119 na przestrzeni lat56<\/sup>. Wszystkie akcje sp\u00f3\u0142ki by\u0142y wystawione na okaziciela.<\/p>\n

Tabela 1<\/p>\n

Wartos\u0107 maj\u0105tku sp\u00f3\u0142ki w roku 1928 w z\u0142<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n
Maj\u0105tek sp\u00f3\u0142ki<\/td>\n<\/tr>\n
Nieruchomos\u0107 hipoteczna przy ul. Staszica<\/td>\n1 055 000<\/td>\n<\/tr>\n
Budynki nowe<\/td>\n945 000<\/td>\n<\/tr>\n
Budynki stare<\/td>\n110 000<\/td>\n<\/tr>\n
Maszyny i towary<\/td>\n3 895 000<\/td>\n<\/tr>\n
Depozyt w Banku Polskim<\/td>\n50 000<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

\u017br\u00f3d\u0142o: AP\u0141, K. Jarz\u0119bski 1928, nr rep. 5246.<\/p>\n

Az 10% zysku postanowiono przekazywa\u0107 na cele filantropijne, religijne i oswiatowe57<\/sup>. Rodzina wspiera\u0142a m. in. szpital Betlehem, gdzie utrzymywano kilka \u0142\u00f3zek z my\u015bl\u0105 o pracownikach fabryki58<\/sup>. Plac\u00f3wka zlokalizowana przy ul. Podle\u015bnej 15, specjalizowa\u0142a si\u0119 w chirurgii i ginekologii, maj\u0105c opini\u0119 jednej\u00a0\u00a0\u00a0 z najlepiej wyposa\u017conych lecznic w \u0141odzi59<\/sup>. Adolf wraz z zon\u0105 Fried\u0105 byli tez wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielami \u0141\u00f3dzkiego Ewangelicko-Baptystycznego Towarzystwa Dobroczynno\u015bci\u00a0 \u201eWifleem\u201d,\u00a0\u00a0 zajmuj\u0105cego\u00a0\u00a0 si\u0119\u00a0\u00a0 niesieniem\u00a0\u00a0 pomocy\u00a0\u00a0 chorym i ubogim, a tak\u017ce przeciwdzia\u0142aniem alkoholizmowi60<\/sup>. Horakowie anga\u017cowali si\u0119 tez w \u017cycie Gminy Baptyst\u00f3w. W roku 1920 Adolf Horak wraz z kilkoma wsp\u00f3\u0142wyznawcami zakupili w imieniu Ko\u015bcio\u0142a od Barucha i Rajzli Joskowicz dzia\u0142k\u0119 przy ul. Nawrot o warto\u015bci 21 000 rb61<\/sup>. Podobnej transakcji dokonano cztery lata p\u00f3\u017aniej, gdy A. Horak zakupi\u0142 w imieniu gminy osad\u0119 w\u0142o\u015bcia\u0144sk\u0105 we wsi Do\u0142y, kt\u00f3r\u0105 nast\u0119pnie podzielono na 51 cz\u0119sci62<\/sup>.<\/p>\n

Rodzina Horak\u00f3w nale\u017ca\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w, co mia\u0142o wp\u0142yw na obsadzanie g\u0142\u00f3wnych stanowisk w firmie. Dyrektorem technicznym zosta\u0142 Adolf Ryst, kierownikiem technicznym Otto Speidel, administracj\u0105 kierowa\u0142 natomiast wspominany zuj wcze\u015bniej Jerzy Bogdanow. Wszyscy oni byli baptystami. Tak\u017ce na ni\u017csze stanowiska przyjmowano w pierwszej Bogdanow, Ruth Speidel oraz Katarzyna Horak po 100 akcji. Pojawi\u0142o si\u0119 tez dw\u00f3ch akcjonariuszy spoza kr\u0119gu rodzinnego: Alfred Eisner oraz Gustaw Thiele posiadaj\u0105cy po 5 akcji ka\u017cdy. AP\u0141, K. Oksza-Strzelecki 1934 r., nr rep. 512.<\/p>\n

Tak\u017ce na ni\u017csze stanowiska przyjmowano w pierwszej kolejno\u015bci cz\u0142onk\u00f3w tego Ko\u015bcio\u0142a. W pierwszych latach dzia\u0142alno\u015bci fabryka zatrudnia\u0142a niemal wy\u0142\u0105cznie osoby narodowo\u015bci niemieckiej. Z czasem jednak zacz\u0119to przyjmowa\u0107 tez Polak\u00f3w63<\/sup>. Spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pracuj\u0105cych stanowili mieszka\u0144cy okolicznych wsi \u2013 Chocianowic, Ksawerowa, Gospodarza oraz Gadki64<\/sup>.<\/p>\n

W roku 1928 firma dysponowa\u0142a prz\u0119dzalni\u0105, oddzia\u0142em przygotowawczym, tkalni\u0105, farbiarni\u0105 oraz dzia\u0142em apretury. Wszystkie dzia\u0142y by\u0142y kompletnie wyposa\u017cone. Najprawdopodobniej cz\u0119\u015b\u0107 funduszy na rozbudow\u0119 fabryki pochodzi\u0142a z dotacji przekazywanych przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 Baptyst\u00f3w w USA, jakie Horak otrzymywa\u0142 na prowadzenie zboru65<\/sup>. Zak\u0142ad uchodzi\u0142 w tym czasie za jeden z najbardziej nowoczesnych w regionie \u0142\u00f3dzkim. W trosce o wdra\u017canie nowych technologii, fabrykant sprowadza\u0142 tez specjalist\u00f3w z dziedziny w\u0142\u00f3kiennictwa m. in. z Wielkiej Brytanii66<\/sup>. Opr\u00f3cz odbiorc\u00f3w krajowych kierownictwo zak\u0142adu szuka\u0142o tez klient\u00f3w zagranicznych. W roku 1928 ok. 10% produkcji eksportowano do kraj\u00f3w nadba\u0142tyckich67<\/sup>. W fabryce zatrudniano ok. 1300 robotnik\u00f3w, a tak\u017ce 28 os\u00f3b personelu technicznego i pracownik\u00f3w biurowych68<\/sup>. Zak\u0142ad, jako jeden z nielicznych na terenie Rudy Pabianickiej, mia\u0142 zmotoryzowan\u0105 stra\u017c pozarn\u010569<\/sup>. W roku 1933, w zwi\u0105zku z kryzysem gospodarczym, obni\u017cono liczb\u0119 pracownik\u00f3w do 900. Najpowa\u017cniejsze ograniczenie liczby pracownik\u00f3w zanotowano zim\u0105 1932 r., kiedy to zatrudnionych w fabryce by\u0142o zaledwie 496 os\u00f3b70<\/sup>. Obni\u017ceniu uleg\u0142y tez pensje pracownik\u00f3w. Starano si\u0119 przy tym reorganizowa\u0107 prac\u011971<\/sup>. Jednym z element\u00f3w, maj\u0105cych zapewni\u0107 wi\u0119ksze zyski, by\u0142a tzw. metoda Taylora. Polega\u0142a ona na p\u0142aceniu premii po wyrobieniu przez robotnika 63% normy. W praktyce oznacza\u0142o to prac\u0119 na akord przy stawkach ni\u017cszych ni\u017c te, jakie obowi\u0105zywa\u0142y wcze\u015bniej. Sprawa owa budzi\u0142a wiele kontrowersji i cz\u0119sto w zwi\u0105zku z tym typem rozlicze\u0144 kierowano skargi do S\u0105du Pracy72<\/sup>. Na terenie fabryki dzia\u0142a\u0142o kilka zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych, m. in. Zwi\u0105zek \u201ePraca\u201d oraz Zwi\u0105zek Zwi\u0105zk\u00f3w Zawodowych73<\/sup>. W latach 30.\u00a0 na\u00a0 terenie\u00a0 zak\u0142adu\u00a0 wybucha\u0142y\u00a0 do\u015b\u0107\u00a0 cz\u0119sto\u00a0 strajki\u00a0 w\u00a0 zwi\u0105zku\u00a0 z okresowymi zwolnieniami i obni\u017caniem p\u0142ac. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich mia\u0142a umiarkowany przebieg i obywa\u0142o si\u0119 bez interwencji zewn\u0119trznej. Szczeg\u00f3lny charakter mia\u0142y wydarzenia z pa\u017adziernika roku 1932, kiedy to, w celu z\u0142amania protestu, zarz\u0105d fabryki sprowadza\u0142 \u0142amistrajk\u00f3w z dzier\u017cawionej tkalni Stolarowa74<\/sup>.<\/p>\n

W roku 1934 podj\u0119to dalsz\u0105 rozbudow\u0119 zak\u0142adu. Wybudowano tkalni\u0119 szedow\u0105 o powierzchni 1590 m\u00b2 oraz\u00a0 prz\u0119dzalni\u0119 jednopi\u0119trow\u0105, ogniotrwa\u0142\u0105,\u00a0 o powierzchni 2432 m\u00b2. Powi\u0119kszono tez oddzia\u0142 przygotowawczy. Zakupiono 18 624 wrzeciona i 217 krosien, a tak\u017ce inne urz\u0105dzenia fabryczne. \u0141\u0105czna suma inwestycji wynios\u0142a ponad 960 000 z\u014275<\/sup>.<\/p>\n

Pod koniec lat 30. systematycznie ros\u0142y obroty firmy. W roku 1936 wynosi\u0142y 11 mln z\u0142, w 1937 14 mln, a w 1938 przekroczy\u0142y 16 mln. Maj\u0105c w planach dalsze inwestycje, w roku 1936 firma otrzyma\u0142a zabezpieczony hipotecznie kredyt dyskontowy w Banku Gospodarstwa Krajowego na kwot\u0119 100 000 z\u014276<\/sup>. W tym samym roku nabyto dwa nowe place przy ul. Starorudzkiej, o \u0142\u0105cznej powierzchni 1709 m\u00b2, gdzie wzniesiono trzypi\u0119trowy budynek prz\u0119dzalni. Nabyto tez m. in. 36 silnik\u00f3w elektrycznych o mocy 360 kW77<\/sup>. Wzniesiono tak\u017ce budynki\u00a0 z\u00a0 przeznaczeniem\u00a0 na\u00a0 biura\u00a0 oraz\u00a0 unowocze\u015bniono\u00a0 przejazdy\u00a0 w okolicach fabryki78<\/sup>. W zwi\u0105zku z zaostrzonymi normami sanitarnymi, w roku 1937 konieczna by\u0142a budowa osadnika dla oczyszczenia \u015bciek\u00f3w fabrycznych, odprowadzanych do p\u0142yn\u0105cej w pobli\u017cu Olech\u00f3wki79<\/sup>.<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n
\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
Rok<\/td>\nLiczba pracownik\u00f3w<\/td>\n<\/tr>\n
1930<\/td>\n480<\/td>\n<\/tr>\n
1932<\/td>\n1 300<\/td>\n<\/tr>\n
1934<\/td>\n900<\/td>\n<\/tr>\n
1936<\/td>\n1 440<\/td>\n<\/tr>\n
1937<\/td>\n1 700<\/td>\n<\/tr>\n
1939<\/td>\n2 400<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Tabela 2 Stan zatrudnienia w latach 1930\u20131939<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: AP\u0141, AmRP, sygn. 525, nlb. Sprawy budowlane, parcelacyjne i zabudowy miasta.<\/p>\n

W roku 1938 inwestowano w rozbudow\u0119 dzia\u0142u bawe\u0142ny. Wzniesiono wtedy jednopi\u0119trowy budynek \u201ena potrzeby odpadk\u00f3w\u201d oraz uko\u0144czono budow\u0119 trzypi\u0119trowej prz\u0119dzalni. Park fabryczny wzbogaci\u0142 si\u0119 o 8 maszyn drukuj\u0105cych typu kalender, 20 prz\u0119dzarek oraz 144 krosna. Wed\u0142ug szacunk\u00f3w fabryka by\u0142a w stanie wyprodukowa\u0107 276 000 kg prz\u0119dzy rocznie80<\/sup>. W rozbudow\u0119 pomieszcze\u0144 produkcyjnych oraz zakup maszyn zainwestowano 2 670 000 z\u014281<\/sup>. W tym czasie w\u0142a\u015bciciele fabryki zakupili tez 8 plac\u00f3w budowlanych od Polskiej Fabryki Kabli i Walcowni Miedzi. Grunty te, wraz z zabudowaniami fabrycznymi, znajdowa\u0142y si\u0119 przy ul. Starorudzkiej 14. \u0141\u0105czna powierzchnia dzia\u0142ek wynosi\u0142a 7906 m\u00b2 82<\/sup>. W zwi\u0105zku z posiadaniem coraz wi\u0119kszej powierzchni fabrycznej, usytuowanej w oddalonych od siebie o kilkaset metr\u00f3w budynkach, dokonano przebudowy ruroci\u0105gu parowego, biegn\u0105cego pod ul. Starorudzk\u0105. Instalacja mia\u0142a na celu po\u0142\u0105czenie dw\u00f3ch kot\u0142owni, a tym samym mia\u0142a przyczyni\u0107 si\u0119 do obni\u017cenia koszt\u00f3w podgrzewania wody83<\/sup>. Teren pierwotnej fabryki, po\u0142o\u017cony mi\u0119dzy ulicami Starorudzk\u0105, Joanny, Gombrowicza i Pabianick\u0105, mia\u0142 kilka bram wjazdowych, co znacznie u\u0142atwia\u0142o transport84<\/sup>.<\/p>\n

O du\u017cych mo\u017cliwo\u015bciach firmy \u015bwiadczy\u0142y chocia\u017cby nagrody, zdobywane na targach tekstylnych w Rostowie n. Donem, Brukseli, Antwerpii czy \u0141odzi85<\/sup>. Zak\u0142ad mia\u0142\u00a0 filie\u00a0 w\u00a0 Warszawie,\u00a0 we\u00a0 Lwowie,\u00a0 w\u00a0 Bielsku\u00a0 i\u00a0 w\u00a0 Krakowie86<\/sup>.\u00a0 W stolicy, przy ul. G\u0119siej, znajdowa\u0142 si\u0119 du\u017cy sklep firmowy87<\/sup>. W Gda\u0144sku natomiast mie\u015bci\u0142 si\u0119 sk\u0142ad konsygnacyjny, zarz\u0105dzany przez Walthera Goldsterna88<\/sup>. Pod koniec lat 30. firma zanotowa\u0142a znaczny wzrost obrot\u00f3w.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 W roku 1936 wynosi\u0142 on 11 mln z\u0142, w roku 1937 \u2013 13,5 mln, a w rok p\u00f3\u017aniej osi\u0105gn\u0105\u0142 wysoko\u015b\u0107 16 mln. W tym samym czasie zainwestowano w rozw\u00f3j firmy kwot\u0119 2 670 000 z\u014289<\/sup>. Ostatni rok przed wybuchem II wojny \u015bwiatowej by\u0142 dla firmy wyj\u0105tkowo pomy\u015blny, co pozwoli\u0142o jej uzyska\u0107 podwy\u017cszenie kredytu dyskontowego do kwoty 400 000 z\u014290<\/sup>. Wed\u0142ug szacunk\u00f3w, zak\u0142ad wykorzystywa\u0142 100% mo\u017cliwo\u015bci produkcyjnych w dziale tkalni oraz 65% w dziale prz\u0119dzalni91<\/sup>. Obroty firmy na terenie \u0141odzi wynios\u0142y 6 047 665 z\u0142. Znaczne zyski zanotowa\u0142y tez filie przedsi\u0119biorstwa we Lwowie, w Krakowie i w Poznaniu.<\/p>\n

\u0141\u0105czny obr\u00f3t szacowany by\u0142 na 13 980 257 z\u014292<\/sup>. W\u015br\u00f3d \u00f3wczesnych partner\u00f3w handlowych znajdowa\u0142o si\u0119 kilka firm zagranicznych, m. in. Anderson, Clayton & Co z Nowego Jorku czy Lufftechnische Gesellschaft ze Stutgartu93<\/sup>.<\/p>\n

Najstarszy\u00a0 syn\u00a0 Adolfa\u00a0 i\u00a0 Frydy\u00a0 Horak\u00f3w,\u00a0 Adolf\u00a0 Gustaw\u00a0 opr\u00f3cz\u00a0 pracy\u00a0 w rodzinnym przedsi\u0119biorstwie, zosta\u0142 w roku 1937 wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicielem sp\u00f3\u0142ki \u201e\u0141\u00f3dzki Przemys\u0142 Futrzany Sp z o.o.\u201d Jego wsp\u00f3lnikiem by\u0142 brat zony, Benno Mohr, kt\u00f3ry, podobnie jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 rodziny, zamieszka\u0142 w Rudzie Pabianickiej94<\/sup>. Siedziba przedsi\u0119biorstwa, zajmuj\u0105cego si\u0119 wyprawianiem i farbowa- niem sk\u00f3r, mie\u015bci\u0142a si\u0119 przy ul. W\u00f3lcza\u0144skiej 25. Kapita\u0142 sp\u00f3\u0142ki wynosi\u0142 21 tysi\u0119cy z\u0142, a jej zarz\u0105dc\u0105 by\u0142 wspomniany Benno Mohr95<\/sup>.<\/p>\n

Rodzina Horak\u00f3w anga\u017cowa\u0142a si\u0119 w szereg akcji spo\u0142ecznych na terenie miasta. W roku 1936 firma wydawa\u0142a obiady dla najubo\u017cszych mieszka\u0144c\u00f3w Rudy Pabianickiej. Pomoc ta dotyczy\u0142a 53 os\u00f3b96<\/sup>. Horakowie wspierali rozw\u00f3j Rudy Pabianickiej dofinansowuj\u0105c budow\u0119 obiekt\u00f3w publicznych czy ofiarowuj\u0105c pieni\u0105dze na obchody \u015bwi\u0105t pa\u0144stwowych97<\/sup>. Wed\u0142ug dokumentacji za rok 1938 na cele dobroczynne i spo\u0142eczne przekazano kwot\u0119 90,34 z\u014298<\/sup>. W roku 1925 fabrykant ofiarowa\u0142 na rzecz miasta plac w Rudzie o powierzchni 400 m\u00b2. Delegacja magistratu z\u0142o\u017cy\u0142a za ten dar podzi\u0119kowania, a nazwisko ofiarodawcy zosta\u0142o wpisane do specjalnej ksi\u0119gi99<\/sup>. W roku 1932 Adolf Horak bra\u0142 udzia\u0142\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 w konferencji miejscowych przemys\u0142owc\u00f3w w sprawie walki z narastaj\u0105cym bezrobociem100<\/sup>. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczna rodziny zosta\u0142a uhonorowana przez Magistrat w roku 1935 nadaniem Adolfowi Horakowi tytu\u0142u Honorowego Mieszka\u0144ca Miasta Rudy Pabianickiej101<\/sup>. Fabryka, jako jeden z najwi\u0119kszych obiekt\u00f3w na terenie miasta, by\u0142a brana pod uwag\u0119 w czasie przystosowywania o\u015brodka na wypadek wojny. Na jej terenie mia\u0142y lokowa\u0107 si\u0119 m. in. plutony stra\u017cy po\u017carnej102<\/sup>.<\/p>\n

Pomimo ze wi\u0119kszo\u015b\u0107 pracownik\u00f3w, a przede wszystkim w\u0142a\u015bciciele fabryki, by\u0142a pochodzenia niemieckiego, w roku 1939 zebrano 26 185 z\u0142 na Fundusz Obrony Narodowej. By\u0142a to najwi\u0119ksza suma, jak\u0105 uda\u0142o si\u0119 zgromadzi\u0107 w fabryce regionu \u0142\u00f3dzkiego. Akcja ta odbywa\u0142a si\u0119 przy wsparciu dyrekcji zak\u0142adu103<\/sup>.<\/p>\n

Z racji przynale\u017cno\u015bci do Ko\u015bcio\u0142a Baptyst\u00f3w, Horakowie sporo uwagi po\u015bwi\u0119cali popularyzowaniu tego\u017c wyznania w Rudzie Pabianickiej104<\/sup>. Na terenie posesji przy\u00a0 ul.\u00a0 Aleksandra\u00a0 6,\u00a0 nale\u017c\u0105cej\u00a0 do\u00a0 zi\u0119cia\u00a0 Adolfa\u00a0 Horaka,\u00a0 dr. Adolfa Speidla, urz\u0105dzono pierwszy tymczasowy dom modlitwy105<\/sup>. \u015awi\u0105tynia znajdowa\u0142a si\u0119 w pobli\u017cu fabryki, gdzie starano si\u0119 pozyskiwa\u0107 nowych wyznawc\u00f3w. Do pracy przyjmowano w pierwszej kolejno\u015bci osoby deklaruj\u0105ce ch\u0119\u0107 konwersji106<\/sup>. W\u015br\u00f3d pracownik\u00f3w i miejscowej ludno\u015bci rozprowadzano broszurki, namawiaj\u0105ce do modlitwy i \u017cycia w ub\u00f3stwie, a jednocze\u015bnie przestrzegaj\u0105ce pracownik\u00f3w przed lenistwem w pracy, kt\u00f3re mia\u0142o ko\u0144czy\u0107 si\u0119 w piekle107<\/sup>. Nale\u017cy tez doda\u0107, ze zatrudniani w fabryce bapty\u015bci awansowali znacznie szybciej ni\u017c ich koledzy innych wyzna\u0144, a tak\u017ce nie byli zatrudniani przy pracach porz\u0105dkowych108<\/sup>. Chrzt\u00f3w udziela\u0142 ksi\u0105dz Adolf Ryst, b\u0119d\u0105cy jednocze\u015bnie dyrektorem technicznym we wspomnianej fabryce. Ceremonie te odbywa\u0142y si\u0119 w stawie na terenie posesji, nale\u017c\u0105cej do rodziny Horak\u00f3w109<\/sup>.<\/p>\n

W listopadzie roku 1930 po\u015bwi\u0119cono nowy dom modlitwy przy ul. Aleksandra 9. Koszty budowy wynios\u0142y ok. 43 tysi\u0119cy z\u0142otych, z czego 6000 z\u0142 zap\u0142acono za plac pod budow\u0119 obiektu110<\/sup>. Fundusze pochodzi\u0142y zapewne ze<\/p>\n

sk\u0142adek oraz pomocy finansowej, jak\u0105 Adolf Horak uzyskiwa\u0142 od ameryka\u0144skich przyw\u00f3dc\u00f3w tego Ko\u015bcio\u0142a. W tym czasie bapty\u015bci formalnie nale\u017celi do parafii znajduj\u0105cej si\u0119 na terenie Chojen przy ul. Rzgowskiej111<\/sup>.<\/p>\n

Od roku 1931 miejscowa Gmina Baptyst\u00f3w by\u0142a ju\u017c samodzieln\u0105 parafi\u0105.\u00a0\u00a0 W sk\u0142ad jej zarz\u0105du wchodzili m. in. Alfred Eisner, Adolf Speidel oraz Jan Huebner. W roku 1931 zb\u00f3r liczy\u0142 60 cz\u0142onk\u00f3w. Przy parafii dzia\u0142a\u0142 m. in. ch\u00f3r m\u0119ski oraz Szk\u00f3\u0142ka Niedzielna112<\/sup>. Najwi\u0119kszy wzrost liczby wiernych zanotowano w drugiej po\u0142owie lat 30. XX w. W roku 1936 liczba cz\u0142onk\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a wynosi\u0142a 210, natomiast ju\u017c w roku 1939 przekroczy\u0142a 600113<\/sup>. W czasie II wojny \u015bwiatowej, pomimo wsp\u00f3\u0142pracy jak\u0105 rodzina Horak\u00f3w podj\u0119\u0142a z okupantem, zb\u00f3r zosta\u0142 zamkni\u0119ty114<\/sup>. Odbywa\u0142y si\u0119 jedynie nabo\u017ce\u0144stwa w domach prywatnych, a chrzt\u00f3w udzielano potajemnie w stawach w lasku niedaleko Rudzkiej G\u00f3ry.<\/p>\n

W czasie okupacji niemieckiej zak\u0142ad Adolfa Horaka nadal pracowa\u0142. By\u0142 jednocze\u015bnie jednym ze sztandarowych obiekt\u00f3w przemys\u0142owych na terenie okupowanej \u0141odzi. Podczas wizyt naczelnik\u00f3w innych miast Kraju Warty przywo\u017cono prominentnych go\u015bci w\u0142a\u015bnie tutaj, by pokaza\u0107 pr\u0119\u017cnie rozwijaj\u0105cy si\u0119 pod niemieck\u0105 okupacj\u0105 przemys\u0142115<\/sup>. Uznanie w oczach okupanta fabryka zyskiwa\u0142a nie tylko dzi\u0119ki dobrej organizacji czy wyposa\u017ceniu, ale tez \u017cyczliwej wobec nazizmu postawie w\u0142a\u015bcicieli. Okupacyjne w\u0142adze miasta zwraca\u0142y si\u0119 do nich z pro\u015bb\u0105 o raporty, nie wiadomo jednak czy takowe by\u0142y przez Horak\u00f3w przekazywane116<\/sup>.\u00a0 Wydaje\u00a0 si\u0119,\u00a0 ze\u00a0 najbardziej\u00a0 zaanga\u017cowany\u00a0 we\u00a0 wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z okupantem by\u0142 syn w\u0142a\u015bcicieli fabryki, Adolf Gustaw117<\/sup>. Na listach miejscowej kom\u00f3rki NSDAP widniej\u0105 tez nazwiska pozosta\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w rodziny, m. in. jego rodzic\u00f3w Adolfa seniora i Fridy118<\/sup>. Adolf Horak w czasie okupacji pe\u0142ni\u0142 tez\u00a0 funkcj\u0119\u00a0 miejscowego\u00a0 doradcy\u00a0 do\u00a0 spraw\u00a0 kultury119<\/sup>.\u00a0 Ma\u0142o prawdopodobna<\/p>\n

wydaje si\u0119 jednak opinia Jerzego Grohmanna, jakoby Horakowie przyjmowali\u00a0 w swojej willi Adolfa Hitlera120<\/sup>. Bardziej prawdopodobna jest ju\u017c informacja\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 o kr\u00f3tkiej wizycie, jak\u0105 z\u0142o\u017cy\u0142 Hitler w nale\u017c\u0105cej do nich fabryce121<\/sup>. Analiza archiwali\u00f3w\u00a0 z\u00a0 czas\u00f3w\u00a0 okupacji\u00a0 dowodzi,\u00a0 ze\u00a0 zaanga\u017cowani\u00a0 we\u00a0 wsp\u00f3\u0142prac\u0119\u00a0 z okupantem byli tez pozostali cz\u0142onkowie tej\u017ce familii. Przychyln\u0105 opini\u0105 w\u0142adz cieszy\u0142 si\u0119 zi\u0119\u0107 Adolfa, Jerzy Bogdanow, pe\u0142ni\u0105cy funkcj\u0119 dyrektora fabryki122<\/sup>. Drugi z zi\u0119ci\u00f3w przedsi\u0119biorcy, Adolf Speidl stan\u0105\u0142 na czele ekspozytury, zajmuj\u0105cej si\u0119 przemys\u0142em w\u0142\u00f3kienniczym w Kraju Warty (Wirtschaftsgruppe Textilindustrie-Bezirksgruppe Wartheland), odpowiadaj\u0105cej za szkolenia w zakresie gospodarki, a tak\u017ce za obron\u0119 przeciwlotnicz\u0105\u00a0 zak\u0142ad\u00f3w. W roku 1942 A. Speidel sta\u0142 si\u0119 tez wsp\u00f3\u0142w\u0142a\u015bcicielem fabryki I. K. Pozna\u0144skiego, kt\u00f3ra dzia\u0142a\u0142a do 1945 r. pod nazw\u0105 Aktiongesellschaft der Baumwollmanufaktur Speidel und Weber in Litzmannstadt123<\/sup>. W tym czasie Speidel wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 tez z Uniwersytetem Rzeszy w Poznaniu. By\u0142 odpowiedzialny za organizowanie tzw. wsp\u00f3lnoty pracy mi\u0119dzy wspomnianym Uniwersytetem a \u0141odzi\u0105 (Arbeitsgemeinschaft der Reichsuniversitaet Posen \u2013 Litzmannstadt). Zajmowa\u0142 si\u0119 badaniami nad gospodark\u0105 okr\u0119gu i kszta\u0142towa- niem przestrzennym \u0141odzi, pod k\u0105tem planowanego osadnictwa niemieckiego\u00a0 w regionie \u0142\u00f3dzkim124<\/sup>.<\/p>\n

Od roku 1940 fabryka rodziny Horak\u00f3w realizowa\u0142a zam\u00f3wienia Wehrmachtu. Z produkowanych przez ni\u0105 tkanin szyto m. in. mundury wojsko- we125<\/sup>. Pomimo silnych powi\u0105za\u0144 z okupantem, w\u0142a\u015bciciel zak\u0142adu nie pozwala\u0142 zabiera\u0107 pracuj\u0105cych w niej robotnik\u00f3w, a tak\u017ce nie godzi\u0142 si\u0119 na interwencje Gestapo w czasie zatarg\u00f3w z pracownikami126<\/sup>. Tward\u0105 postaw\u0119 wykaza\u0142 tez po tragicznej \u015bmierci jednej z pracownic, b\u0119d\u0105cej w ci\u0105\u017cy z Niemcem. Odrzucona przez rodzin\u0119 dziewczyna pope\u0142ni\u0142a samob\u00f3jstwo rzucaj\u0105c si\u0119 pod poci\u0105g. Wbrew stanowisku miejscowych zwolennik\u00f3w hitleryzmu, fabrykant urz\u0105dzi\u0142 na koszt firmy pogrzeb, a tak\u017ce umo\u017cliwi\u0142 zatrudnionym w fabryce przyjaci\u00f3\u0142kom dziewczyny wzi\u0119cie udzia\u0142u w uroczysto\u015bciach pogrzebowych127<\/sup>. Znacznie gorzej nastawieni do robotnik\u00f3w byli natomiast cz\u0142onkowie Selbstschutzu,<\/p>\n

kt\u00f3rzy pilnowali dyscypliny pracy na terenie zak\u0142ad\u00f3w. Niejednokrotnie zn\u0119cali si\u0119 nad zatrudnionymi u Horaka Polakami128<\/sup>. Cz\u0119\u015b\u0107 polskich robotnik\u00f3w zatrudnionych w fabryce dokonywa\u0142a sabota\u017cu, polegaj\u0105cego na celowym unieruchamianiu maszyn czy psuciu lamelek129<\/sup>.<\/p>\n

Fabryka rodziny Horak\u00f3w by\u0142a miejscem wielu dramatycznych scen. Przeprowadzano tutaj m. in. werbunek do Leistungspolen130<\/sup>. W roku 1943 spo\u015br\u00f3d zatrudnionych, wytypowano 60 \u201ewydajnych Polak\u00f3w\u201d131<\/sup>. Troje z nich po odmowie podpisania listy, zosta\u0142o oddanych w r\u0119ce funkcjonariuszy Gestapo. Zastraszani, ostatecznie podpisali zgody na wst\u0105pienie do zwi\u0105zku132<\/sup>. Fabryka Horaka by\u0142a ewenementem pod wzgl\u0119dem zwerbowanych do Leistungspolen.\u00a0 W \u017cadnej innej fabryce nie osi\u0105gn\u0119\u0142a ona takich rozmiar\u00f3w133<\/sup>.<\/p>\n

W roku 1944 rodzina Horak\u00f3w, podobnie jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 tutejszych Niemc\u00f3w uciek\u0142a. Wyje\u017cd\u017caj\u0105c zabrali ze sob\u0105 m. in. g\u0142\u00f3wne cz\u0119\u015bci turbin, co uniemo\u017cliwia\u0142o szybkie uruchomienie fabryki po wojnie. Brakuj\u0105ce cz\u0119\u015bci odnaleziono dopiero w listopadzie 1945 r. w okolicach Poznania134<\/sup>. Od roku 1945 dawna fabryka A. Horaka nosi\u0142a imi\u0119 Armii Ludowej, z czasem zmienione na \u201eAlba\u201d.\u00a0 Pod koniec\u00a0 wojny\u00a0 sp\u0142on\u0119\u0142a willa nale\u017c\u0105ca\u00a0 do\u00a0 rodziny\u00a0 Speidl\u00f3w,\u00a0 a rezydencja Horak\u00f3w zosta\u0142a zdewastowana135<\/sup>. Kaplica przy ul. Aleksandra pe\u0142ni\u0142a swoj\u0105 funkcj\u0119 do roku 1991, kiedy to nieliczni miejscowi bapty\u015bci przeszli pod zwierzchnictwo parafii z ul. Nawrot. Obecnie w jej murach znajduje si\u0119 siedziba Ko\u015bcio\u0142a starokatolickiego pw. \u201ePodwy\u017cszenia Krzy\u017ca \u015awi\u0119tego\u201d136<\/sup>.<\/p>\n

Po wojnie Adolf Horak junior otworzy\u0142 wraz ze swym szwagrem niewielk\u0105 fabryk\u0119 w\u0142\u00f3kiennicz\u0105 \u201eHorak & Speidel\u201d w miejscowo\u015bci Freden ko\u0142o Hannoveru, gdzie mieszka\u0142 do \u015bmierci, w roku 2002. Adolf Horak senior zmar\u0142 w roku 1955 w szpitalu w pobliskim Bielefeld. Rok p\u00f3\u017aniej zmar\u0142a jego zona Frida. Ich wnuk, Ralf, podobnie jak ojciec i dziadek, jest z wykszta\u0142cenia in\u017cynierem w\u0142\u00f3kiennictwa137<\/sup>.<\/p>\n

Aneta Stawiszy\u0144ska<\/em><\/p>\n

\u00a0<\/em><\/p>\n

ECONOMICAL AND SOCIAL ACTIVITY OF THE HORAK\u2019S FAMILY FILL 1945<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

Coming from Czech Republic, Horak family settled down in \u0141\u00f3dz in 1864, where Joseph Horak put small textile factory. Successive years brought up appreciable development of the business but also the change of actual faith. Entry to the Church of the Christian Baptist had the fundamental influence on further life of the family. After founder\u2019s death, the factory passed under the board of the oldest son Adolph who in 1921 purchased the parcel of land in Ruda Pabianicka where after several years he transferred the whole business.<\/p>\n

The members of the family got involved in numerous economic and social undertakings. The family manifested special activity in workings for the benefit of Baptists\u2019 Community. Horak status among other things was grounded by the marriages contracted with the members of other well-known families belonging to previously mentioned Church- the Speidel or Mohr.<\/p>\n

Factory in Ruda Pabianicka was systematically developed and was considered to be one of the most modern businesses in region. The factory was specializing in the production of cotton fabrics. In the first order the factory hired Baptist believers. Factory operated in the years of Nazi occupation what resulted from undertaken co-operation with the invader by considerable part of the family.<\/p>\n

In 1944 Horaks left to Germany where they started a small textile factory.<\/p>\n

—————<\/p>\n

1<\/sup> Rodzicami J\u00f3zefa byli Wencel i Helena. Archiwum Pa\u0144stwowe w \u0141odzi [dalej: AP\u0141], Ksi\u0119gi ludno\u015bci sta\u0142ej m. \u0141odzi, ser. II, t. 41, k. 158.<\/p>\n

2<\/sup> C\u00f3rki z pierwszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa wyst\u0119powa\u0142y jedynie w testamencie J\u00f3zefa sporz\u0105dzonym w 1903 r. Maria wysz\u0142a za m\u0105\u017c za Teodora Langischta, natomiast Marta po\u015blubi\u0142a Leopolda Voigta. Zob.: AP\u0141, W. Jonscher 1907 r., nr rep. 2347.<\/p>\n

3<\/sup> K. Badziak, Obraz \u0142\u00f3dzkiej bur\u017cuazji przemys\u0142owej w okresie mi\u0119dzywojennym (wybrane problemy)<\/em>, [w:] Image przedsi\u0119biorcy gospodarczego w Polsce w XIX i XX w<\/em>., red. R. Ko\u0142odziejczyk, \u0141\u00f3d\u017a 1993, s. 199.<\/p>\n

4<\/sup> Ida po\u015blubi\u0142a Herberta Petrika, wyjecha\u0142a do Berlina, ma\u0142\u017ce\u0144stwo mia\u0142o c\u00f3rk\u0119 Ammenale (ur. 1916), AP\u0141, Akta miasta Rudy Pabianickiej [dalej: AmRP] sygn. 556, nlb. Kontrola cudzoziemc\u00f3w.<\/p>\n

(ur. 1881)5<\/sup> oraz Adolf Gustaw (1880)6<\/sup>. W roku 1880 rodzina Horak\u00f3w wst\u0105pi\u0142a do Ko\u015bcio\u0142a Chrze\u015bcijan Baptyst\u00f3w7<\/sup>. W latach p\u00f3\u017aniejszych cz\u0142onkowie rodu wielokrotnie anga\u017cowali si\u0119 w \u017cycie tej\u017ce grupy wyznaniowej8<\/sup>.<\/p>\n

5<\/sup> Lidia po\u015blubi\u0142a Paula Fehlhabera (ur. 1874 w Passewall), b\u0119d\u0105cego prezbiterem Ko\u015bcio\u0142a Baptyst\u00f3w, przez pewien czas mieszka\u0142a w Berlinie, ok. roku 1930 wraz z m\u0119zem wyjecha\u0142a do Brazylii, gdzie osiedli na sta\u0142e. AP\u0141, AmRP, sygn. 662, nlb. Ludno\u015b\u0107 niesta\u0142a; E. Kupsch, Geschichte des Baptisten von 1852\u20131932 in Polen<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 1993, s. 173.<\/p>\n

6<\/sup> AP\u0141, W. Jonscher 1922 r., nr rep. 7302.<\/p>\n

7<\/sup> Interesuj\u0105cy jest fakt, ze w wi\u0119kszo\u015bci materia\u0142\u00f3w archiwalnych Otylia Paulina Horak figurowa\u0142a jako osoba wyznania ewangelickiego, zosta\u0142a r\u00f3wnie\u017c pochowana na cmentarzu ewangelickim. \u201eKurier \u0141\u00f3dzki\u201d, 18 XI 1930, nr 316, s. 7.<\/p>\n

8<\/sup> K. Badziak, Obraz<\/em>…, s. 200.<\/p>\n

9<\/sup> AP\u0141, W. Jonscher 1904 r., nr rep. 7302.<\/p>\n

10<\/sup> Jubilauemschift \u201eLodzer Zeitung\u201d 1863\u20131913<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 1913, s. 136.<\/p>\n

11<\/sup> Na wyb\u00f3r tego miasta na lokalizacj\u0119 kolejnych inwestycji mia\u0142 zapewne fakt, ze w Zelowie funkcjonowa\u0142a pr\u0119\u017cnie si\u0119 rozwijaj\u0105ca spo\u0142eczno\u015b\u0107 baptyst\u00f3w. Opiek\u0119 nad miejscowym zborem sprawowa\u0142 bliski wsp\u00f3\u0142pracownik Adolfa Horaka, Edward Kupach (S. Papuga, A. Gramsz, Zel\u00f3w. Wsp\u00f3lnota nacji, wyzna\u0144, kultur<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 2003, s. 126).<\/p>\n

12<\/sup> O. Heibe, Aufbau und Entwicklung der Lodzer Textilindustrion fur 1911<\/em>, s. 267.<\/p>\n

13<\/sup> AP\u0141, W. Jonscher 1907 r., nr rep. 2347.<\/p>\n

14<\/sup> AP\u0141, W. Jonscher 1903 r., nr rep. 3218<\/p>\n

15<\/sup> K. Badziak, Obraz<\/em>…, s. 200.<\/p>\n

16<\/sup> S. Pytlas, \u0141\u00f3dzka bur\u017cuazja przemys\u0142owa w latach 1864\u20131914<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 1994, s. 61.<\/p>\n

17<\/sup> AP\u0141, L. Kahl 1925 r., nr rep. 23103.<\/p>\n

18<\/sup> A. Wenske by\u0142 prezbiterem Gminy Baptyst\u00f3w w \u0141odzi (AP\u0141, L. Kahl 1925 r., nr rep.<\/p>\n

2632; E. Kupsch, Geschichte<\/em>…, s. 159).<\/p>\n

19<\/sup> AP\u0141, L. Kahl 1925 r., nr rep. 2632.<\/p>\n

20<\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\n

21<\/sup> Podr\u0119czny Rejestr Handlowy 1926<\/em>, b.m.r.w., s. 52.<\/p>\n

22<\/sup> AP\u0141, L. Kahl 1925 r., nr rep. 23103.<\/p>\n

23<\/sup> W latach p\u00f3\u017aniejszych Gustaw Horak przeni\u00f3s\u0142 fabryk\u0119 do Lubljany, gdzie osiad\u0142 wraz\u00a0\u00a0\u00a0 z \u017con\u0105 Bert\u0105 i dwoma c\u00f3rkami \u2013 Ammale i Hildegard\u0105. Hildegarda przez wiele lat wyk\u0142ada\u0142a\u00a0 w Akademii Muzycznej w Ljublanie. C\u00f3rka Hildegardy, Marina Horak jest znan\u0105 s\u0142owe\u0144sk\u0105 pianistk\u0105. AP\u0141, S. Jarz\u0119bski 1930 r., nr rep. 119.<\/p>\n

24<\/sup> Tam\u017ce, nr rep. 4428.<\/p>\n

25<\/sup> E. Kupsch, Geschichte<\/em>…, s. 168.<\/p>\n

26<\/sup> Dzisiejszy numer 184\/186.<\/p>\n

27<\/sup> O wyborze tego miejsca zadecydowa\u0142 zapewne fakt, ze Ruda Pabianicka by\u0142a wtedy zamieszkiwana w du\u017cej mierze przez ubog\u0105 ludno\u015b\u0107 pochodzenia niemieckiego, co dawa\u0142o Horakowi szans\u0119 na zdobycie taniej si\u0142y\u00a0 roboczej. L. Skrzyd\u0142o, Rody fabrykanckie<\/em>, \u0141\u00f3dz 2000,\u00a0\u00a0\u00a0 s. 82.<\/p>\n

28<\/sup> Edward Klisz na \u0142amach \u201eG\u0142osu Rudy Pabianickiej\u201d podawa\u0142, ze teren ten nale\u017ca\u0142 wcze\u015bniej do w\u0142a\u015bcicieli po\u0142o\u017conej nieopodal Pierwszej Polskiej Farbiarni i Wyko\u0144czalni Jedwabi Artura Meistra, kwerenda archiwali\u00f3w dotycz\u0105cych wspomnianego przedsi\u0119biorstwa nie potwierdza, aby Meister by\u0142 kiedykolwiek w\u0142a\u015bcicielem wspomnianej dzia\u0142ki (\u201eG\u0142os Rudy Pabianickiej\u201d, grudzie\u0144 1938, s. 9).<\/p>\n

29<\/sup> K. Badziak, Obraz<\/em>…, s. 201.<\/p>\n

30<\/sup> W\u0142odzimierz Stolarow \u2013 przedsi\u0119biorca pochodzenia rosyjskiego, w latach 1888\u20131945 w\u0142a\u015bciciel kompleksu fabrycznego przy zbiegu ulic Rzgowskiej i D\u0105browskiego, pocz\u0105tkowo wytwarzano tam prz\u0119dz\u0119 wigoniow\u0105, w okresie mi\u0119dzywojennym w zwi\u0105zku z powa\u017cnym kryzysem obiekt dzier\u017cawiono innym firmom, K. Badziak, Stolarowowie \u0142\u00f3dzcy przedsi\u0119biorcy pochodzenia rosyjskiego<\/em>, \u201eKronika Miasta \u0141odzi\u201d 2006, s. 29; M. Jaskulski, Stare fabryki \u0141odzi<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 1995, s. 76.<\/p>\n

31<\/sup> Wydawnictwo wyda\u0142o m. in. ksi\u0105\u017ck\u0119 E. Kupscha, Geschichte des Baptuisten<\/em>…, periodyki zwi\u0105zane z mniejszo\u015bci\u0105 bia\u0142orusk\u0105 w Polsce, a przede wszystkim czasopisma o tematyce religijnej, takie jak: \u201eLuci Sveta\u201d, \u201eDie Jugendwarte\u201d, \u201eMajak\u201d czy \u201eEvangelskaja Vera\u201d. Zob.:<\/p>\n

    \n
  1. Kaszubina, Bibliografia prasy \u0142\u00f3dzkiej 1863\u20131944<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 1967, s. 50, 66, 96, 119, 133; Sp\u00f3\u0142ki akcyjne w Polsce 1921\/1922<\/em>, Pozna\u0144, b.r.w., s. 183; J. Turonek, Ksi\u0105\u017cka bia\u0142oruska w II Rzeczpospolitej 1921\u20131939<\/em>, Warszawa 2000, s. 38.<\/li>\n<\/ol>\n

    32<\/sup> AP\u0141, K. Jarz\u0119bski 1930 r., nr rep. 119.<\/p>\n

    33<\/sup> K. Badziak, Obraz<\/em>…, s. 200.<\/p>\n

    34<\/sup> Jan Siegfried od po\u0142owy lat 20. mieszka\u0142 w Czechos\u0142owacji, z wykszta\u0142cenia by\u0142 fizykiem. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cycia sp\u0119dzi\u0142 w Wiedniu. Wed\u0142ug relacji rodzinnych w czasie II wojny \u015bwiatowej anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w pomoc \u017bydom. AP\u0141, AmRP, sygn. 660, nlb. Ludno\u015b\u0107 niesta\u0142a.<\/p>\n

    35<\/sup> Niekt\u00f3re opracowania dotycz\u0105ce rodziny Adolfa Horaka wymieniaj\u0105 jeszcze jednego syna, Willy\u2019ego. Wed\u0142ug opis\u00f3w mia\u0142 on by\u0107 znany z poci\u0105gu do alkoholu i hulaszczego trybu \u017cycia. Posta\u0107 ta nie wyst\u0119puje jednak w dokumentach zwi\u0105zanych z rodzin\u0105, \u017cyj\u0105cy cz\u0142onkowie rodu r\u00f3wnie\u017c nie potwierdzaj\u0105 jej autentyczno\u015bci. Najprawdopodobniej chodzi o jednego z cz\u0142onk\u00f3w rodziny Speidl\u00f3w, powi\u0105zanego z rodzin\u0105 Horak\u00f3w, z kt\u00f3rych kilku pracowa\u0142o w fabryce Horaka.<\/p>\n

      \n
    1. B\u0105bol, Na Pabianickiej<\/em>, \u201eOdg\u0142osy\u201d 1974, nr 23; T. Gicgier, Z mikrofonem po \u0141odzi<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 1994,<\/li>\n
    2. 70; L. Kieszczy\u0144ski, Pami\u0119tnik z lat m\u0142odzie\u0144czych. Wrzesie\u0144 1936 \u2013 stycze\u0144 1945<\/em>, Warszawa 1996, s. 24; L. Skrzyd\u0142o, Rody<\/em>…, s. 83.<\/li>\n<\/ol>\n

      36<\/sup> Katarzyna Mohr (ur. 1902) by\u0142\u0105 c\u00f3rk\u0105 baptystycznego kaznodziei Eugeniusza Mohra (ur. 1868 r. w Sulmen Czarden). Za czas\u00f3w jego dzia\u0142alno\u015bci, w roku 1912 w Aleksandrowie \u0141\u00f3dzkim wybudowano kaplic\u0119, a tak\u017ce zakupiono grunty w \u0141odzi przy ul. Limanowskiego pod budow\u0119 \u015bwi\u0105tyni. Po wybuchu I wojny \u015bwiatowej zosta\u0142 wygnany do Rosji. Zmar\u0142 w Samarze w 1917 r.<\/p>\n

        \n
      1. Kupsch, Geschichte<\/em>…, s. 166\u2013167.<\/li>\n<\/ol>\n

        37<\/sup> Ralf Horak otrzyma\u0142 na chrzcie dziedziczne imi\u0119 rodziny Horak\u00f3w w linii m\u0119skiej \u2013 Adolf, relacje Ralfa i Steffena Horak\u00f3w.<\/p>\n

        38<\/sup> M. Dankowska (Podmiejskie wille \u0142\u00f3dzkich fabrykant\u00f3w<\/em>, \u201eW\u0119drownik\u201d 2006, nr 2, s. 47) b\u0142\u0119dnie zalicza budynek do zabudowa\u0144 gospodarczych, relacje Ralfa i Steffena Horak\u00f3w.<\/p>\n

        39<\/sup> W willi Speidl\u00f3w znajdowa\u0142 si\u0119 tez gabinet lekarski brata Adolfa, Paw\u0142a. Zob.: Ruda Pabianicka w reklamie<\/em>, 1936, s. 11; L. Kieszczy\u0144ski, Pami\u0119tnik<\/em>…, s. 24.<\/p>\n

        40<\/sup> Tam\u017ce, s. 24.<\/p>\n

        41<\/sup> Willa zosta\u0142a zniszczona pod koniec II wojny \u015bwiatowej, obecnie na jej miejscu znajduje si\u0119 budynek przedszkola miejskiego.<\/p>\n

        42<\/sup> Jerzy Bogdanow by\u0142 aktywnym dzia\u0142aczem Ko\u015bcio\u0142a Baptyst\u00f3w, zaanga\u017cowanym w dzia\u0142alno\u015b\u0107 misyjn\u0105 na obszarze Wo\u0142ynia; na terenie Rudy Pabianickiej pe\u0142ni\u0142 tez funkcj\u0119 komendanta Stra\u017cy Ogniowej. L. Kieszczy\u0144ski, Pami\u0119tnik<\/em>…, s. 24; E. Kupsch, Geschichte<\/em>…, s. 168; \u201eKurier \u0141\u00f3dzki\u201d 1933, nr 272; Ruda Pabianicka w reklamie<\/em>, 1936, s. 10.<\/p>\n

        43<\/sup> W\u0142a\u015bcicielem usytuowanego tam parku le\u015bnego by\u0142 Adolf Gustaw, AP\u0141, AmRP, sygn. 231, nlb. Dochody obce.<\/p>\n

        44<\/sup> AP\u0141, K. Oksza-Strzelecki 1937 r., nr rep. 201.<\/p>\n

        45<\/sup> AP\u0141, AmRP, sygn. 568, nlb. Rozk\u0142ad podatk\u00f3w gruntowych 1926\u20131927.<\/p>\n

        46<\/sup> L. Kieszczy\u0144ski, Pami\u0119tnik<\/em>…, s. 212.<\/p>\n

        47<\/sup> M. Dankowska, Podmiejskie<\/em>…, s. 43.<\/p>\n

        48<\/sup> AP\u0141, AmRP, sygn. 457, nlb. Sprawy administracyjne 1924\u20131927.<\/p>\n

        49<\/sup> \u201eG\u0142os Rudy Pabianickiej\u201d, grudzie\u0144 1936, s. 2.<\/p>\n

        50<\/sup> AP\u0141, K. Jarz\u0119bski 1928 r., nr rep. 5246.<\/p>\n

        51<\/sup> K. Badziak, Obraz<\/em>…, s. 201.<\/p>\n

        52<\/sup> Maj\u0105tek sp\u00f3\u0142ki obejmowa\u0142 nieruchomosci przy ul. Pabianickiej 182 i 184, maszyny, towar oraz depozyt w Banku Polskim w wysokosci 50 000 z\u0142 (AP\u0141, S. Jarz\u0119bski 1928 r., nr rep. 5246).<\/p>\n

        53<\/sup> Tam\u017ce, 1929 r., nr rep. 164.<\/p>\n

        54<\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\n

        55<\/sup> AP\u0141, K. Oksza-Strzelecki 1934 r., nr rep. 512.<\/p>\n

        56<\/sup> Wed\u0142ug listy akcjonariuszy z roku 1934 Adolf Horak syn posiada\u0142 4090 akcji, Adolf Speidel, Elfryda Horak, Adolf Horak jr., Jerzy Bogdanow, Ellie i Ingeborga Speidel, Katarzyna<\/p>\n

        57<\/sup> \u201eMonitor Polski\u201d 1928, nr 294.<\/p>\n

        58<\/sup> L. Skrzyd\u0142o, Rody<\/em>…, s. 81.<\/p>\n

        59<\/sup> M. Budziarek, Z dziedzictwa wielowyznaniowej i wielokulturowej \u0141odzi<\/em>, \u201eW\u0119drownik\u201d 2003, nr 2, s. 9.<\/p>\n

        60<\/sup> Z. Lipowski, Horak, Richter I Hoffrichter \u2013 Niemcy, Czesi czy Polacy?<\/em>, \u201eW\u0119drowik\u201d 2003, nr 2, s. 15; S. Pytlas, \u0141\u00f3dzka<\/em>…, s. 175.<\/p>\n

        61<\/sup> AP\u0141, J. Krzemieniewski, 1920 r., nr rep. 915.<\/p>\n

        62<\/sup> AP\u0141, S. Jarz\u0119bski 1924 r., nr rep. 11108.<\/p>\n

        63<\/sup> L. Kieszczy\u0144ski, Pami\u0119tnik<\/em>…, s. 24.<\/p>\n

        64<\/sup> Tam\u017ce, s. 32.<\/p>\n

        65<\/sup> L. Skrzyd\u0142o, Rody<\/em>…, s. 83.<\/p>\n

        66<\/sup> AP\u0141, AmRP, sygn. 556, nlb. Kontrola cudzoziemc\u00f3w.<\/p>\n

        67<\/sup> \u201eIlustrowana Republika\u201d, 6 IX 1928, s. 8.<\/p>\n

        68<\/sup> L. Kieszczy\u0144ski, Pami\u0119tnik<\/em>…, s. 19.<\/p>\n

        69<\/sup> \u201eG\u0142os Rudy Pabianickiej\u201d, grudzie\u0144 1936, s. 14. 70<\/sup> AP\u0141, AmRP, sygn. 403, nlb. Sk\u0142ady fabryczne. 71<\/sup> L. Kieszczy\u0144ski, Pami\u0119tnik<\/em>…, s. 20.<\/p>\n

        72<\/sup> Tam\u017ce, s. 26.<\/p>\n

        73<\/sup> Tam\u017ce, s. 27.<\/p>\n

        74<\/sup> \u201eKurier \u0141\u00f3dzki\u201d, 22 X 1932, nr 305, s. 5.<\/p>\n

        75<\/sup> AP\u0141, Bank Gospodarstwa Krajowego Oddzia\u0142 \u0141\u00f3dz [dalej: BGK O\u0141], sygn. 1055, k. 34, Opis fabryki.<\/p>\n

        76<\/sup> Tam\u017ce, k. 56, Prosba o przyznanie kredytu.<\/p>\n

        77<\/sup> AP\u0141, S. Wodzi\u0144ski 1936 r., nr rep. 366.<\/p>\n

        78<\/sup> AP\u0141, AmRP, sygn. 527, nlb. Sprawy budowlane, parcelacyjne i zabudowy miasta 1937\u20131938.<\/p>\n

        79<\/sup> Tam\u017ce, sygn. 525, nlb. Sprawy budowlane, parcelacyjne i rozbudowy miasta 1937.<\/p>\n

        80<\/sup> AP\u0141, BGK O\u0141, sygn. 1055, k. 87. Sprawozdanie.<\/p>\n

        81<\/sup> Tam\u017c e, k. 24. Wykaz maj\u0105tku.<\/p>\n

        82<\/sup> AP\u0141, S. Oksza-Strzelecki 1938 r., nr rep. 946.<\/p>\n

        83<\/sup> AP\u0141, AmRP, sygn. 260, nlb. Ulice i place.<\/p>\n

        84<\/sup> Tamze, sygn. 261, nlb. Projekty rob\u00f3t.<\/p>\n

        85<\/sup> Informationsbuch fuer der lodzer Gescgaftswerken<\/em>, s. 21. 86<\/sup> W. Kowalski, Leksykon \u0142\u00f3dzkich fabryk<\/em>, \u0141\u00f3dz 1999, s. 62. 87<\/sup> AP\u0141, AmRP, sygn. 545, nlb. Sprawy s\u0105dowe 1931\u20131933.<\/p>\n

        88<\/sup> \u201eG\u0142os Poranny\u201d, 29 V 1938, nr 123.<\/p>\n

        89<\/sup> AP\u0141, BGK O\u0141, sygn. 1055, k. 26\u201331. Akta finansowe.<\/p>\n

        90<\/sup> Tam\u017ce, k. 68. Akta finansowe.<\/p>\n

        91<\/sup> Tam\u017ce, k. 48. Akta finansowe.<\/p>\n

        92<\/sup> Obr\u00f3t poszczeg\u00f3lnych filii wynosi\u0142: Ruda Pabianicka 6 047 665 z\u0142, Lw\u00f3w 1 744 467 z\u0142,<\/p>\n

        Krak\u00f3w 2 752 093 z\u0142, Bielsko 1 314 058 z\u0142, Pozna\u0144 116 344 z\u0142, Warszawa 2 005 630 z\u0142. AP\u0141, AmRP, sygn. 565, nlb. Ksi\u0119ga op\u0142at od obrot\u00f3w i dochod\u00f3w fabryk, zak\u0142ad\u00f3w rzemieslniczych, sklep\u00f3w i wolnych zawod\u00f3w 1939.<\/p>\n

        93<\/sup> AP\u0141, BGK O\u0141, sygn. 1055, k. 67. Wykaz dostawc\u00f3w i odbiorc\u00f3w.<\/p>\n

        94<\/sup> Benno Mohr zameldowany by\u0142 w Rudzie Pabianickiej przy ul. Staszica 87\/89, odpowiada to dzisiejszemu zbiegowi ul. Pabianickiej i Dubois, tj. naprzeciw fabryki Horak\u00f3w. AP\u0141,<\/p>\n

          \n
        1. Oksza-Strzelecki 1937 r., nr rep. 477.<\/li>\n<\/ol>\n

          95<\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\n

          96<\/sup> AP\u0141, AmRP, sygn. 550, nlb. Pomoc dla najbiedniejszych 1935\u20131937. 97<\/sup> Tamze, sygn. 28, nlb. Obchody XX-lecia odzyskania niepodleg\u0142osci. 98<\/sup> AP\u0141, BGK O\u0141, sygn. 1055, k. 68. Sprawozdanie za rok 1938.<\/p>\n

          99<\/sup> Okolicznosci przekazania placu na rzecz miasta nie s\u0105 jasne. Opisywany plac zosta\u0142 zakupiony w\u00a0 roku\u00a0 1924\u00a0 przez\u00a0 \u00f3wczesnego\u00a0 burmistrza\u00a0 Rudy\u00a0 Pabianickiej,\u00a0 Franciszka\u00a0 D\u00f3\u0142k\u0119, a nast\u0119pnie odsprzedany A. Horakowi w 1925 r., po czym przedsi\u0119biorca ofiarowa\u0142 go miastu (AP\u0141, L. Kahl 1925 r., nr rep 23103).<\/p>\n

          100<\/sup> AP\u0141, AmRP, sygn. 381, nlb. Komisja Pracy i Rob\u00f3t Publicznych.<\/p>\n

          101<\/sup> Tamze, sygn. 86, nlb. Uchwa\u0142a Rady Miejskiej z dn. 21 V 1935 r.<\/p>\n

          102<\/sup> Tamze, sygn. 498, nlb. Organizacje spo\u0142eczne.<\/p>\n

          103<\/sup> L. Skrzyd\u0142o, Rody<\/em>…, s. 85.<\/p>\n

          104<\/sup> Horakowie nie byli jednak pierwszymi cz\u0142onkami tego Koscio\u0142a w miescie. Pierwszymi baptystami na terenie Rudy by\u0142a rodzina Kleebaum\u00f3w, kt\u00f3ra ok. roku 1912 rozpocz\u0119\u0142a tu prac\u0119 misyjn\u0105. Zapewne istnia\u0142y tez zwi\u0105zki z Gmin\u0105 Baptyst\u00f3w z s\u0105siaduj\u0105cej z Rud\u0105 Starowej G\u00f3ry, gdzie aktywn\u0105 dzia\u0142alnos\u0107 ewangelizacyjn\u0105 prowadzi\u0142a Katarzyna Speidel, krewna zi\u0119ci\u00f3w Adolfa Horaka. Oko\u0142o roku 1920 spo\u0142ecznos\u0107 baptyst\u00f3w w Rudzie Pabianickiej, licz\u0105ca zaledwie 76 wyznawc\u00f3w, przezywa\u0142a roz\u0142am. Cz\u0119s\u0107 wiernych przesz\u0142a do Koscio\u0142a Ewangelicznych Chrzescijan. Zob.: 50 Jahre Baptistengemeinde Lodz Nawrotstr. 1878\u20131928<\/em>, s. 4; E. Kupsch, Geschichte der Baptisten in Polen<\/em>, \u0141\u00f3dz 1933, s. 3; \u0141\u00f3d\u017a wielonarodowa i wielowyznaniowa\u00a0 a idea tolerancji<\/em>, \u0141\u00f3dz 1997, s. 59; E. Rosset, Ludno\u015b\u0107 powiatu \u0142\u00f3dzkiego. Studium statystyczne<\/em>, \u0141\u00f3dz 1928, s. 11; AP\u0141, Starostwo Powiatowe \u0141\u00f3dzkie [dalej: SP\u0141], sygn. 217, k. 68, Spis baptyst\u00f3w.<\/p>\n

          105<\/sup> AP\u0141, AmRP, sygn. 420, nlb. Sprawy cywilne i wyznaniowe.<\/p>\n

          106<\/sup> L. Skrzyd\u0142o, Rody<\/em>…, s. 82.<\/p>\n

          107<\/sup> L. Kieszczy\u0144ski, Pami\u0119tnik<\/em>…, s. 25.<\/p>\n

          108<\/sup> Tamze, s. 34.<\/p>\n

          109<\/sup> Tamze, s. 24.<\/p>\n

          110<\/sup> E. Kupsch, Geschichte<\/em>…, s. 180.<\/p>\n

          111<\/sup> Pomimo to Horakowie byli znacznie bardziej zwi\u0105zani z Gmin\u0105 wyznaniow\u0105 przy ul. Nawrot.<\/p>\n

          112<\/sup> E. Kupsch, Geschichte<\/em>…, s. 182.<\/p>\n

          113<\/sup> AP\u0141, Wydzia\u0142 Powiatowy w \u0141odzi [dalej: WP\u0141], sygn. 835, k. 54, Materia\u0142y statystyczne.<\/p>\n

          114<\/sup> S. Durajska, A. Teodorczyk, J. Zareda, Ko\u015bcio\u0142y i zwi\u0105zki wyznaniowe w Rudzie Pabia- nickiej w przesz\u0142o\u015bci i obecnie<\/em>, \u201eW\u0119drownik\u201d 2004, nr 2, s. 50.<\/p>\n

          115<\/sup> AP\u0141, Akta miasta \u0141odzi [dalej: Am\u0141], sygn 28537 A, k. 173, Besuch des Obebuergermeister der Gauhaupstadt Posen am 10\/11 August 1942.<\/p>\n

          116<\/sup> AP\u0141, AmRP, sygn 494, nlb. List O. Cerbla z dn. 13 X 1939 do A. Horaka.<\/p>\n

          117<\/sup> Podobnie jak inni m\u0142odzi przedsi\u0119biorcy z regionu \u0142\u00f3dzkiego Adolf jr. by\u0142 aktywnym zwolennikiem JDP. M. Cyga\u0144ski, Mniejszo\u015b\u0107 niemiecka w Polsce centralnej w latach 1919\u20131939<\/em>, \u0141\u00f3dz 1962, s. 69.<\/p>\n

          118<\/sup> AP\u0141, Nationalsozialistische Arbeitspartei Kraj Warty Zarz\u0105d Okr\u0119gu \u0141\u00f3dz-Miasto [dalej: NSDAP KW ZO\u0141M], sygn. 3, Mitgliedergrundbuch 1941\u20131942\u20131943.<\/p>\n

          119<\/sup> Wydawnictwo nie precyzuje, o kt\u00f3rego z cz\u0142onk\u00f3w klanu chodzi; zar\u00f3wno w\u0142asciciel fabryki, jak i jego syn nosili imi\u0119 Adolf. Fernsprechverzeichnis der Verwaltungen und Betriebe der Stadt in Litzmannstadt 1942<\/em>, b.m.r.w., s. 66.<\/p>\n

          120<\/sup> P. Spodenkiewicz, Piasek z Atlantydy. Rozmowy z Jerzym Grohmanem<\/em>, \u0141\u00f3dz 2006, s. 84.<\/p>\n

          121<\/sup> Wydarzenie to nast\u0105pi\u0142o 19 IX 1939 r., kiedy Hitler przeje\u017cd\u017ca\u0142 przez \u0141\u00f3d\u017a w drodze do Warszawy. M. Cyga\u0144ski, Z dziej\u00f3w okupacji hitlerowskiej w \u0141odzi<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 1995, s. 30.<\/p>\n

          122<\/sup> Pozwolenie na swobodne podr\u00f3\u017cowanie po mie\u015bcie nazywa J. Bogdanowa \u201edyrektorem narodowo-niemieckiej fabryki\u201d. AP\u0141, AmRP, sygn. 478, nlb. Sprawy administracyjne.<\/p>\n

          123<\/sup> T. Bojanowski, Polityka okupacyjnych w\u0142adz hitlerowskich wobec \u0141odzi (1939\u20131945)<\/em>,<\/p>\n

          \u0141\u00f3d\u017a 1973, s. 11; M. Cyga\u0144ski, Mniejszo\u015b\u0107<\/em>…, s. 178.<\/p>\n

          124<\/sup> B. Piotrowski, W s\u0142u\u017cbie rasizmu i bezprawia. \u201eUniwersytet Rzeszy\u201d w Poznaniu (1941\u20131945)<\/em>, Pozna\u0144 1984, s. 134\u2013135.<\/p>\n

          125<\/sup> L. Skrzyd\u0142o, Rody<\/em>…, s. 85.<\/p>\n

          126<\/sup> L. Kieszczynski, Pami\u0119tnik<\/em>…, s. 154.<\/p>\n

          127<\/sup> Tamze, s. 182.<\/p>\n

          128<\/sup> Tamze, s. 181.<\/p>\n

          129<\/sup> Tamze, s. 159.<\/p>\n

          130<\/sup> Leistungspolen \u2013 akcja rozpocz\u0119ta w IV 1943 r. maj\u0105ca na celu wy\u0142anianie spo\u015br\u00f3d pracownik\u00f3w fabryk tzw. wydajnych Polak\u00f3w, kandydatur\u0119 wysuwa\u0142o kierownictwo zak\u0142adu wraz z hitlerowskimi zwi\u0105zkami zawodowymi, osoby wytypowane by\u0142y nast\u0119pnie sprawdzane przez Gestapo. Kryterium wyboru pracownik\u00f3w by\u0142a lojalno\u015b\u0107 wobec okupanta, dyscyplina oraz wydajno\u015b\u0107 pracy. Osoby nale\u017c\u0105ce do Leistungspolen korzysta\u0142y z dodatkowych przydzia\u0142\u00f3w \u017cywno\u015bciowych, otrzymywa\u0142y wynagrodzenie r\u00f3wne poborom Niemc\u00f3w oraz zyskiwa\u0142y prawo do korzystania z niemieckich sklep\u00f3w i sto\u0142\u00f3wek. Zapisy odbywa\u0142y si\u0119 najcz\u0119\u015bciej pod naciskiem, osoby odmawiaj\u0105ce przyst\u0105pienia do zwi\u0105zku bito i zastraszano. Do Leistungspolen zapisywano niemal wy\u0142\u0105cznie m\u0119\u017cczyzn, jednak przywileje obejmowa\u0142y tez cz\u0142onk\u00f3w rodziny. Unikano werbowania inteligencji. Liczba wydajnych Polak\u00f3w w danej fabryce by\u0142a uzale\u017cniona od og\u00f3lnej liczby pracownik\u00f3w \u2013 w zak\u0142adach zatrudniaj\u0105cych do 5 os\u00f3b wybierano 1 osob\u0119, je\u017celi zak\u0142ad zatrudnia\u0142 do 20 pracownik\u00f3w, typowano 2 spo\u015br\u00f3d nich, w wi\u0119kszych fabrykach, zatrudniaj\u0105cych do 200 os\u00f3b, wybierano od 3 do 6 kandydat\u00f3w. G\u0142\u00f3wnym celem tej akcji by\u0142o rozbicie jedno\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego i prze\u0142amywanie tzw. \u017c\u00f3\u0142wiej pracy. Akcja przybra\u0142a jednak niewielkie rozmiary. M. Cyga\u0144ski, Z dziej\u00f3w<\/em>…, s. 152\u2013153; P. Dzieci\u0144ski, \u0141\u00f3d\u017a w cieniu swastyki<\/em>, \u0141\u00f3d\u017a 1988, s. 102\u2013103; L. Kieszczy\u0144ski, Pami\u0119tnik<\/em>…, s. 183.<\/p>\n

          131<\/sup> M. Cyga\u0144ski, Z dziej\u00f3w<\/em>…, s. 153.<\/p>\n

          132<\/sup> L. Kieszczy\u0144ski, Pami\u0119tnik<\/em>…, s. 183.<\/p>\n

          133<\/sup> P. Dzieci\u0144ski, \u0141\u00f3d\u017a<\/em>…, s. 102.<\/p>\n

          134<\/sup> L. Kieszczy\u0144ski, Pami\u0119tnik<\/em>…, s. 213.<\/p>\n

          135<\/sup> L. Skrzyd\u0142o, Rody<\/em>…, s. 86.<\/p>\n

          136<\/sup> S. Durajska, A. Teodorczyk, J. Zareda, Ko\u015bcio\u0142y<\/em>…, s. 50.<\/p>\n

          137<\/sup> Informacje przekazane przez potomk\u00f3w Adolfa Horaka, Steffena i Ralfa Horak\u00f3w.<\/p>\n

          \"\"<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

          Zapraszamy do lektury znakomitego artyku\u0142u \u0142\u00f3dzkiej Autorki o lodzermenszu czesko-niemieckiego pochodzenia Adolfie Horaku i jego antenatach. A. Horak jako przedsi\u0119biorca i rezydent by\u0142 znany r\u00f3wnie\u017c na Pograbiu. Aneta Stawiszy\u0144ska \u00a0 GOSPODARCZA I SPO\u0141ECZNA DZIA\u0141ALNO\u015a\u0106 RODZINY HORAK\u00d3W DO 1945 R. \u00a0 \u00a0 Rozw\u00f3j przemys\u0142owy \u0141odzi i okolic zwi\u0105zany by\u0142 z kilkudziesi\u0119cioma rodzinami, g\u0142\u00f3wnie pochodzenia \u017cydowskiego lub […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":1852,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[40],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/planetagrabia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1850"}],"collection":[{"href":"http:\/\/planetagrabia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/planetagrabia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/planetagrabia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/planetagrabia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1850"}],"version-history":[{"count":3,"href":"http:\/\/planetagrabia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1850\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1859,"href":"http:\/\/planetagrabia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1850\/revisions\/1859"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/planetagrabia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1852"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/planetagrabia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1850"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/planetagrabia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1850"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/planetagrabia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1850"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}